اداره کل دیپلماسی عمومی و اطلاع رسانی سازمان انرژی اتمی ایران
شنبه ۳ آبان ۱۳۹۹

برجام، دفع خطرات بزرگي بود اما گشايش اقتصادي نبود
 
عسكري راد، حقوقدان ايراني، بر اين باور است كه مشكلات اقتصادي كشور ما عمدتاً ناشي از ناكارآمدي داخلي است و ما به نحو مطلوب عمل نمي كنيم و تحريم هاي يك جانبه آمريكا عليه ايران، نقش اساسي در بروز مشكلات اقتصادي ما ندارد.
برنامه جامع اقدام مشترك (برجام)، توافق نامه اي بين ايران و شش قدرت بزرگ دنيا بود و در اين ميان، دو كشور محوري اين توافق، ايران و ايالات متحده آمريكا بودند و كشورهاي بريتانيا، فرانسه، آلمان، روسيه و چين، در اين حوزه به نوعي دنباله رو و غير اصلي بودند. با خروج يك جانبه آمريكا از اين توافق و تلاش همه جانبه آمريكا براي مقابله با ايران، وضعيت پيچيده، اي ايجاد شده و در مجموع ايران در قبال امتيازاتي كه داد و برخي امتيازات را كسب كرد اما در دراز مدت، عادي سازي روابط اقتصادي ايران با ساير كشورها در چارچوب برجام محقق نشد.

در روزهاي اخير، دولت آمريكا با رفتاري يك جانبه گرايانه و بدون جلب نظر متحدانش، تصور مي كرد كه مي تواند با استفاده از سازوكار برجام، تحريم هاي بين المللي را عليه ايران برگرداند ولي در عمل ناكام ماند. در گفت و گوي «بازار» با دكتر حسين عسكري راد -حقوقدان ايراني - وضعيت اين توافق و چشم انداز اجراي آن در آينده و علت ناكامي ايران از امتيازات اقتصادي اين توافق نامه، مورد كند و كاو قرار گرفته است.

حدود پنج سال است كه اجراي توافق هسته اي شروع شده و در عمل، اين توافق به مشكلاتي برخورد كرده است. در اين هفته هم دولت آمريكا اعلام كرد كه تحريم هاي سازمان ملل در قالب مكانيسم ماشه برقرار شود ولي سازمان ملل خواسته آمريكا را اجرا نكرد. به نظر جنابعالي، چرا اين توافق دچار چنين مشكلاتي شد؟
آمريكا، خودش را قَدر قدرت دنيا مي داند. بر حسب شرايطي كه كه در جنگ جهاني دوم ايجاد شد آمريكا قدرت اول دنيا از نظر اقتصادي، سياسي و همين طور نظامي تا حدودي، بوده و هنوز آمريكا، توهم يك جانبه گرايي و قَدر قدرتي را دارد. در حالي كه الان شرايط بين المللي، تغيير كرده و دنيا، هم از نظر اقتصادي، هم از نظر نظامي و هم جامعه مدني جهاني، تغيير كرده است.

امروزه اقتصاد كشور چين، به شدت قادر به رقابت با آمريكا بوده و اروپايي ها كه هم پيمانان استراتژيك آمريكا بودند، به اين نتيجه رسيده اند كه آمريكا بيش از آن كه توانايي واقعي از نظر حقوقي، اقتصادي و سياسي داشته باشد و بخواهد مسائل دنيا را حل كند، بيش تر به روش هاي قلدر مآبي متوسل مي شود كه در شأن قدرت اول دنيا نيست.

به همين دليل، ديگر ما به راحتي مي توانيم بگوييم كه آمريكا، قدرت اول دنيا نيست. در رابطه با برجام، مي توان گفت كه برجام يك قرارداد چند جانبه بود و البته قرارداد اجرايي. برجام، به صورت معاهده نبود كه نياز به تصويب قواي مقننه كشورها داشته باشد و نه در آمريكا، به كنگره احاله شد و نه در ايران، فرآيند قانونگذاري در مجلس طي شد و در ساير كشورهاي عضو برجام نيز، چنين فرآيندي طي نشد.

بنابراين، برجام يك كنوانسيون يا عهدنامه چند جانبه بين المللي محسوب نمي شود بلكه يك راهكار اجرايي براي حل برخي از مشكلات بين المللي و به ويژه هسته اي بود. ايران، محور توافق نامه بود و تعهداتي را در قبال پادمان (سيستم بازرسي) آژانس بين المللي انرژي اتمي به عهده گرفت. بر حسب گزارش آژانس بين المللي انرژي اتمي هم، ايران تا به حال به تعهدات خودش عمل كرده و بنابراين تخلفي از ناحيه ايران رخ نداده است.

آنچه كه اتفاق افتاده اين بوده كه آمريكا به نحو يك جانبه از اين توافق خارج شده و به موجب اصول مسلم حقوق، يك كشور كه از قرارداد خارج مي شود ديگر نمي تواند از مزاياي آن قرارداد استفاده كند يعني يك كشور عضو بايد به تعهداتش پايبند باشد تا بتواند از امتيازاتي كه يك قرارداد بين المللي پيش بيني كرده، استفاده كند. آمريكا به طور رسمي، علني و عملي از برجام خارج شد و بنابراين نميتواند از امتيازات برجام استفاده كند.
هنوز آمريكا، توهم يك جانبه گرايي و قَدر قدرتي را دارد. در حالي كه الان شرايط بين المللي، تغيير كرده و دنيا، هم از نظر اقتصادي، هم از نظر نظامي و هم جامعه مدني جهاني، تغيير كرده است

در آمريكا توافق هسته اي و برجام، از طرف شخص اوباما به عنوان رئيس جمهور انجام شد ولي در مجلس ايران راي گيري شد و حتي انتقاد مي شد و مي شود كه آقاي علي لاريجاني به عنوان رئيس مجلس، كار بررسي و تصويب مجلس را در مدت يك ربع ساعت انجام داد. آيا با اين حال شما اعتقاد داريد كه برجام به قانون تبديل نشده؟
در ايران هم فرآيند قانون شدن را طي نكرد. به موجب ماده 9 قانون مدني ايران، تمام كنوانسيون ها و عهدنامه هاي بين المللي به منظور اين كه براي دولت و براي مملكت ايران الزام آور باشند، بايد فرآيند تقنين و قانونگذاري را طي كنند يعني بايد دولت، آن را در قالب يك لايحه به مجلس بفرستد، نمايندگان موافق و مخالفت صحبت كنند، كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي درباره آن هاكار كارشناسي انجام بدهد و بعد در مجلس تصويب شود.

چنين فرآيندي در مورد برجام، در مجلس شوراي اسلامي طي نشد. وزارت امور خارجه و دولت، يك گزارش به مجلس ارائه كردند و اظهار نظرهايي مطرح شد ولي معناي آن، فرآيند تقنين نيست. چون مجلس طبق قانون اساسي، حق دارد در مورد همه امور مداخله و سوال كند و همچنين نظارت كند.

مجلس، در اين موضوع، بيش تر از جنبه نظارت وارد برجام شد وگرنه فرآيند قانونگذاري، در مجلس ايران و قوه مقننه ايران نيز، طي نشد. بعد از اين كه مجلس هم، اظهار نظر كرد، به شوراي نگهبان براي تاييد ارجاع نشد و در «روزنامه رسمي» منتشر نشد يعني در مورد برجام، هيچكدام از تشريفات و فرآيند قانونگذاري در ايران طي نشد و در آمريكا هم طي نشد. در آمريكا، آقاي اوباما به عنوان رئيس دولت امضا كرد و در ايران هم، وزير امور خارجه با اختياري كه از طرف حكومت ايران داشت، برجام را اجرا كرد.

به خاطر نظارت هايي كه فِدرال رزرو (بانك مركزي آمريكا) بر گردش پول در دنيا دارد، كار را مشكل كرده است. بر اين اساس، كشورهاي اروپايي عضو برجام، راهكار اينستكس را طراحي كردند تا مبلادت تجاري انجام شود

ترامپ به عنوان رئيس جمهوري فعلي آمريكا، ايالات متحده را از اين توافق بيرون بُرد و الان چند سال از شروع اجراي اين توافق مي گذرد. آيا حقوقدان هاي ايراني، به خوبي توضيح ندادند كه اين توافق، توافقي است كه هر لحظه امكان دارد اعضا از آن خارج شوند و در نتيجه دست ايران خالي بماند. آيا حقوقدانان در اين زمينه هشدار دادند يا نه؟
به نظر من، دست ايران خالي نشده و ايران الان دست بالا را در برجام دارد. اگر به غير از اين بود تحريم هاي سازمان ملل، اِعمال مي شد. الان تحريم هايي كه عليه ايران، اِعمال مي شود تحريم هاي يك جانبه آمريكا است.

به هر حال، در چارچوب برجام، ايران از غني سازي 20 درصدي صرف نظر كرد ولي از آن طرف و در ازاي اين كار قرار بود عادي سازي روابط اقتصادي تحقق پيدا كند. اين عادي سازي اتفاق نيفتاده يعني اقتصاد ايران به حالت عادي برنگشته است.
درست است و اقتصاد ايران به طور كامل به حالت عادي برنگشته و علت هم، اِشكالات اجرايي است. چون هر پولي كه مي خواهد در دنيا جا به جا شود در دو محل، بايد ردّ پا بر جا بگذارد كه يك محل در لندن است و يك محل هم در سيستم بانكي آمريكا است.

به خاطر نظارت هايي كه فِدرال رزرو (بانك مركزي آمريكا) بر گردش پول در دنيا دارد، كار را مشكل كرده است. بر اين اساس، كشورهاي اروپايي عضو برجام، راهكار اينستكس (سازوكار مالي حمايت از مبادلات تجاري) را طراحي كردند تا مبادلات تجاري انجام شود.

آنچه كه اهميت دارد آثار و فرآيندهاي سياسي است كه برجام براي ما داشت. ما قبلاً در جايگاهي قرار داشتيم كه تحريم هاي بين المللي، داشت جامعه ما را خفه مي كرد و تمام كشورها، از تحريم ها حمايت مي كردند و مكلف بودند حمايت كنند ولي الان چنين تكليفي ندارند. ما الان مشكلاتي كه داريم، بيش تر مشكلات اجرايي است و مانع بهره مندي ايران از امتيازات برجام شده وگرنه از نظر حقوقي، حقوق ما بر سر جايش است.

يك بحث ديگر وجود دارد و آمريكا الان مي گويد درست است كه عضو برجام نيستم ولي عضو شوراي امنيت هستم و حق دارم به عنوان عضو شوراي امنيت درخواست كنم تحريم هاي تسليحاتي عليه ايران استمرار پيدا كند. آمريكا مي گويد با صرف درخواست من، اين تحريم ها اِعمال مي شود و كسي هم نمي تواند جلو آن را بگيرد. البته راهكار حل و فصل در برجام پيش بيني شده و اگر ادعايي براي نقض برجام وجود داشته باشد، كشور مدعي بايد درخواست خود را به كميسيوني كه تشكيل آن در برجام پيش بيني شده، بدهد.

الان كه آمريكا خارج از توافق هسته اي است، نمي تواند از طريق كميسيون مشترك برجام كه اعضاي برجام عضو آن هستند، درخواست بررسي نقض و در نهايت درخواست اِعمال تحريم عليه ايران را ارائه كند.
بله؛ آمريكا از اين طريق نمي تواند اقدام كند و به همين دليل، آمريكا مي گويد به دليل عضويت در شوراي امنيت مي توانم چنين درخواستي بدهم. با توجه به اين كه اعضاي شوراي امنيت از موضع آمريكا حمايت نكردند، آمريكا در اين زمينه هم موفق نشد.

الان آمريكا با همان توهم قَدر قدرتي و اَبر قدرتي خودش در دنيا، مي گويد من اين تحريم ها را اعلام مي كنم و هر دولتي بخواهد اين تحريم ها را اجرا نكند، من آن دولت را نيز تحريم مي كنم. با توجه به اين كه آمريكا، خودش را در مقابل كُل جامعه جهاني قرار مي دهد، اين سياست، يك سياست ناموفق و از نظر حقوقي، ناپايدار و بدون پشتوانه علمي و حقوقي خواهد بود.

بنابراين، برجام به نفع ايران بوده است. اگر چه برجام، امتيازات ملموس و زيادي براي ما تا به حال نداشته است كه بتوانيم آنها را نشان بدهيم ولي خطرات زيادي را از سَرِ كشور ما دور كرده است كه ما بايد به اين موضوع مهم توجه كنيم.

بنابراين، برجام به نفع ايران بوده است. اگر چه برجام، امتيازات ملموس و زيادي براي ما تا به حال نداشته است كه بتوانيم آنها را نشان بدهيم ولي خطرات زيادي را از سَرِ كشور ما دور كرده است كه ما بايد به اين موضوع مهم توجه كنيم

پس شما اعتقاد داريد چون برجام، خطرات را رفع كرده، قابل دفاع است هر چند عادي سازي اقتصادي تحقق پيدا نكند.
عادي سازي روابط، يك جاده دو طرفه است. بالاخره در آن زمينه، بايد تلاش هاي ديپلماتيك استمرار داشته باشد. درست است كه سازمان ملل، تحريم هاي عليه ايران را برداشته است ولي عادي سازي روابط، حتي قبل از برجام هم نداشتيم.

ايران در قالب توافق هسته اي، محدوديت در خريد و فروش سلاح هاي نظامي را تا سال 1399 (2020 ميلادي) پذيرفت. اما مجاز است و مي تواند از 27 مهر 1399 (2020) اقدام به خريد و فروش سلاح هاي نظامي و متعارف كند. آيا آمريكا خارج از سازوكارهاي سازمان ملل، مي تواند با استفاده از امكانات و قابليت هايي كه دارد جلو خريد و فروش ايران را بگيرد؟
ممكن است كشورهايي كه تابع سياست هاي آمريكا هستند از اقدام آمريكا در اين زمينه پيروي كنند ولي كشورهاي مستقل و قدرتمند، از اين سياست آمريكا تبعيت نمي كنند. كشور چين، برخورد تندي عليه آمريكا داشت و كشورهاي اروپايي عضو برجام، بياينه صادر كرده و يك جانبه گرايي آمريكا را نپذيرفتند.

آقاي روحاني در ماه هاي اخير مانور زيادي داد كه با فرارسيدن زمان رفع محدوديت ها، ايران مي تواند در چارچوب برجام، خريد و فروش سلاح هاي نظامي را انجام بدهد. اگر ايران بتواند تسليحات نظامي بفروشد بالاخره درآمد كسب مي كند ولي آيا كشورهاي ديگر حاضر مي شوند از ايران، سلاح خريد كنند؟
اگر برجام هم نبود، ما مثلاً به آلمان و فرانسه، اسلحه صادر نمي كرديم و باز هم ما با كشورهاي منطقه معامله مي كرديم. به طور طبيعي، ايران همچنان اين سياست را اِعمال خواهد كرد و از نظر اصولي، ايران مي تواند تسليحات صادر كند يا بخرد و با كشورهايي مثل روسيه و هند، مي توانيم معامله كنيم و آمريكا قادر به جلوگيري از اين كار نخواهد بود.

ما توان صدور تسليحات به برخي كشورهاي منطقه را هم داريم و آمريكا نمي تواند جلو آنها را نيز بگيرد. به نظر من روند، روند مطلوبي است و ما موقعيت استراتژيك و توانمندي هاي زيادي قبل از برجام هم داشته ايم و اين موقعيت، نوع مناسبات ما را با كشورهاي ديگر سازمان داده است.

سازوكار معروف به اينستكس كه اروپايي هاي عضو برجام ايجاد كردند فعاليت چشمگيري نداشته است. در همين وضعيت فعلي، آيا ايران مي تواند از اين مكانيسم استفاده كند و اين مكانيسم و صندوق، خاصيت و مزيتي براي ايران داشته باشد؟
ايران، ديپلماسي بسيار قوي اي دارد و در كوتاه مدت موفق خواهد اين مسير اينستكس را فعال كند و مشكلات خودش را در حد فروش نفت و ساير محصولات حل كند. ما الان فقط مشكل تحريم را نداريم و مشكل ويروس كرونا هم وجود دارد و كرونا دنيا را تحت تاثير قرار داده است.

ما مشكل ناكارآمدي هاي داخلي را هم داريم. اگر اين مشكلات حل شود، تحريم هاي آمريكا نمي تواند خيلي موثر باشد ولي تحريم ها، قطعاً تاثير محدودي دارد.

درست است كه منافع زيادي، با اجراي برجام به دست نياورده ايم ولي خطرات بسيار بزرگي را از سَرِ راه خودمان برداشته ايم. ما بايد به ياد بياوريم كه قبل از برجام، مي خواستند ما را به فصل هفتم منشور ملل متحد ببرند و در آنجا سازوكارهاي بسيار جدي و خطرناك با ضمانت اجرايي جدي عليه كشور ما وجود داشت

آقاي روحاني رئيس جمهور در جلسه هيات دولت در روز يك شنبه 30 شهريور امسال، تاكيد كردند كه ايران در زمينه اقتصادي، شاهد اقدام خاصي از سوي كشورهاي عضو نبوده و اگر كشورهاي ديگر عضو برجام به تعهدات خود به طور كامل عمل كنند ايران هم به تعهدات خود باز مي گردد. به نظر شما، آيا در موقعيت فعلي ممكن است كه ما وضعيت بهتري در قبال اجراي برجام پيدا كنيم؟
به نظر من، بله. درست است كه منافع زيادي، با اجراي برجام به دست نياورده ايم ولي خطرات بسيار بزرگي را از سَرِ راه خودمان برداشته ايم. ما بايد به ياد بياوريم كه قبل از برجام، مي خواستند ما را به فصل هفتم منشور ملل متحد ببرند و در آنجا سازوكارهاي بسيار جدي و خطرناك با ضمانت اجرايي جدي عليه كشور ما وجود داشت.

اگر كار به آنجا مي كشيد، مي توانستند ايران را به مرحله نفت در مقابل غذا و دارو، بكشانند. ما آن تحريم ها را شكستيم و تا كنون هم اقتصادمان را اداره كرده ايم. من فكر مي كنم بخش زيادي از نابساماني هاي اقتصادي كه الان وجود دارد، ناشي از فساد داخل دستگاه هاي اجرايي كشور و ناكارآمدي مديريتي است. شايد 20 درصد از مشكلات ما مربوط به تحريم هاي آمريكا باشد و بقيه مشكلات مربوط به مشكلات داخلي است.

البته صحبت هاي رئيس جمهور، هميشه يك بُعد بين المللي دارد و حرفي كه رئيس جمهور يك مملكت مي زند لزوماً همه واقعيت نيست. به هر حال، طبيعي است كه آقاي روحاني، بايد از كشورهاي عضو برجام و كشورهاي اروپايي گلايه داشته باشد. قطعاً، رئيس جمهور ما نمي تواند از آن كشورها تعريف كند و بگويد بله، شما خيلي خوب بوديد و همراهي كرديد.

بر اين اساس، رئيس جمهور بايد گلايه خودش را با زبان ديپلماتيك اعلام كند ولي واقعيت اين است كه همه مشكلات ما ناشي از تحريم نيست و بخش زيادي به ناكارآمدي و فساد سيستم داخلي ما برمي گردد.
منبع خبر:
دنیای معدن
   تاریخ: ۱۰:۰۱ - ۰۱/۰۷/۱۳۹۹   بازدید: ۱۹